Bạo lực học đường ở Việt Nam từ góc nhìn xã hội học

19/06/2017
     Bạo lực học đường với những hệ quả tiêu cực tới học sinh, gia đình, môi trường học đường và xã hội đã và đang là một vấn đề xã hội nghiêm trọng. Theo số liệu thống kê năm 2012 của Cục Bảo vệ chăm sóc trẻ em (Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội), so với 10 năm về trước, số vụ bạo hành tại trường học tăng gấp 13 lần. Còn theo số liệu của Bộ Công an, trong năm 2012, tội phạm do người chưa thành niên (từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi) thực hiện có chiều hướng gia tăng và chiếm tỷ lệ cao nhất, khoảng 60%. Theo báo cáo của Tổng cục Cảnh sát phòng chống tội phạm (Bộ Công an), từ năm 2013 - 2015, có hơn 75% đối tượng phạm pháp hình sự là thanh, thiếu niên, học sinh, sinh viên.

     Các nghiên cứu về bạo lực học đường chủ yếu được tìm thấy ở các nghiên cứu trên thế giới ở cả góc độ lý thuyết và thực nghiệm. Tại Việt Nam, trong thời gian gần đây, một số nghiên cứu đã bắt đầu chú ý tới nhóm học sinh có hành vi bạo lực và nhóm học sinh bị bạo lực từ phía bạn bè ở trường học do các đặc điểm đặc biệt của họ. Tuy nhiên, các nghiên cứu này thường xem xét các khía cạnh đặc điểm cá nhân dưới góc độ tâm lý học, giáo dục học. Nhìn chung, các nghiên cứu hiện có về bạo lực học đường ở Việt Nam dưới góc độ xã hội học còn ít, đặc biệt vẫn thiếu các nghiên cứu tập trung phân tích các quá trình liên quan đến đặc trưng xã hội của những học sinh bạo lực và học sinh bị bạo lực.


     Hiện nay đang tồn tại những hình thức bạo lực học đường nào, hậu quả của nó ra sao? Học sinh bị bạo lực và học sinh bạo lực có các đặc trưng xã hội nào? Những nhân tố nào ảnh hưởng đến bạo lực học đường ? Kết quả nghiên cứu của Viện Xã hội học về “Bạo lực học đường ở Việt Nam từ góc nhìn xã hội học”[1] tại trường THPT Dân lập Lý Thái Tổ, Hà Nội vào năm 2016 đã cho thấy sự đa dạng của các hình thức bạo lực ở trường học với các mức độ khác nhau. Ngoài các hình thức bạo lực thể chất còn có ác hình thức bạo lực tinh thần như: gọi tên với biệt danh miệt thị, trêu chọc, chửi mắng, tung tin, đưa tin đồn sai, ác ý về bạn, lăng nhục, nói xấu bạn và phát tán trên facebook, cô lập, tẩy chay khỏi nhóm...


     Các hành vi bạo lực học đường đều để lại những hệ quả xã hội không tốt đối với cả học sinh có hành vi bạo lực (kẻ bắt nạt) và học sinh là nạn nhân của hành vi bạo lực (nạn nhân), không chỉ về mặt thể chất mà cả về mặt tinh thần. Hệ quả đối với các em học sinh có hành vi bạo lực có thể là những tổn thương về mặt thể chất (bị đánh đáp trả trong lúc “tấn công” bạn), và cũng bao gồm cả những tổn thương về mặt tinh thần (những áp lực về việc “bị bạn trả thù”, bị nhà trường phạt, bị các bạn ở lớp, trường ghét, cảm giác hối lỗi sau khi có hành vi bạo lực với bạn).


     Hệ quả đối với học sinh là nạn nhân của hành vi này thì ngoài việc tổn thương về mặt thể chất còn tổn thương cả về mặt tinh thần như cảm thấy đơn độc do bạn bè cô lập, và thường sau đó các em cũng chủ động tự tách mình ra khỏi thầy cô, thậm chí là với cha mẹ chúng. Điều đáng lo ngại là, đối với những em học sinh khi cảm thấy đơn độc, các em càng có xu hướng sống tách biệt hơn trong các mối quan hệ xã hội của mình. Ở mức độ nặng hơn, thậm chí có em đã nghĩ tới cái chết do quá căng thẳng tâm lý.


     Nghiên cứu cho thấy, các học sinh có hành vi bạo lực với bạn bè thường có các đặc điểm:

-   Sống trong gia đình thiếu vắng sự có mặt của người bố, người mẹ hoặc cha mẹ ly hôn, ly thân;

-   Sống trong gia đình có mối quan hệ bất hòa, nhiều bạo lực, đặc biệt, cha mẹ hay sử dụng bạo lực đối với con cái;

-   Ít được khuyến khích, ủng hộ của cha mẹ trong các vấn đề liên quan học tập và bạn bè;

-   Ít có sự giao tiếp hay gắn kết của cha mẹ;

-   Cha mẹ có phong cách giáo dục con cái độc đoán;

-   Không tin tưởng cách xử lý của cha mẹ khi có hành vi bạo lực ở trường;

-   Kết quả học tập tương đối kém;

-   Kém tuân thủ các quy định của nhà trường;

-   Chán nản, thiếu hứng thú với việc học tập ở trên lớp hay căng thẳng tâm lý do áp lực và nhàm nhán về chương trình học tập, kết quả thi cử;

-   Bị thầy cô xúc phạm, đối xử thiếu công bằng hay không có mối quan hệ tốt với giáo viên;

-   Cảm thấy ít được tin tưởng, thân thiện với ngôi trường mình đang học;

-   Thiếu các kỹ năng ứng xử, giao tiếp với bạn bè;

-   Bị bạn bè coi thường, đánh giá thấp, phân biệt đối xử, chối bỏ, cô lập, cách ly khỏi nhóm;

-   Có bạn bè có hành vi bạo lực/ Là thành viên của nhóm bạn hay có những hành vi bạo lực;

-   Coi sử dụng bạo lực như một phương tiện bảo vệ và khẳng định giá trị bản thân, bạn bè;

-   Có trải nghiệm về bạo lực học đường;

-   Thường bị bạn bè bắt nạt (đã từng là nạn nhân của hành vi bạo lực).

Những học sinh là nạn nhân của hành vi bạo lực ở trường học thường có những đặc điểm :

-   Thiếu kỹ năng kết bạn, ít bạn bè, thường bị bạn bè kỳ thị, cách ly, bị chối bỏ;

-   Thiếu các kỹ năng ứng xử, giao tiếp với bạn bè;

-   Chủ động cách ly với bạn bè, tự “khu biệt” mình khỏi nhóm/ ít giao tiếp với bạn bè;

-   Có đặc điểm khác biệt nào đó so với các bạn trong lớp như thể hình đặc biệt (ví dụ: khuyết tật);

-   Ít có khả năng bảo vệ bản thân do thấp bé, sức khỏe yếu,…

-   Được nhiều bạn khác đánh giá là ăn mặc sành điệu, hay “kênh kiệu”...

-   Học lực kém;

-   Rất dễ bị tổn thương và thường gặp vấn đề về tâm lý như tự trách mình, cô đơn, lo âu,…

-   Gia đình có hoàn cảnh đặc biệt hoặc gia đình không đầy đủ về cấu trúc (thiếu bố/mẹ);

-   Cha mẹ có phong cách giáo dục độc đoán;

-   Cha mẹ ít tiếp xúc, giao tiếp hay gắn kết với con cái;

-   Không tin tưởng cha mẹ trong hỗ trợ, giải quyết, bảo vệ khi bị bạo lực ở trường;


     Hành vi bạo lực của các em học sinh bị ảnh hưởng bởi cha mẹ, nhà trường và bạn cùng học, những yếu tố cơ bản tạo ra môi trường xã hội hóa xung quanh các em. Do đó, để giải quyết tận gốc vấn đề bạo lực học đường trong giới học sinh hiện nay cần phải điều chỉnh trước hết các nhân tố thúc đẩy này, tức là cần tạo ra một cơ chế mà ở đó, cả cha mẹ và các em học sinh được trang bị nhận thức đúng đắn và đầy đủ về bạo lực học đường, chứ không chỉ là giáo viên ở trường. Theo đó, những vấn đề liên quan bạo lực học đường cần được xem xét và tiếp cận ở góc độ rộng hơn, đó là bối cảnh trường học thay vì tập trung vào các khía cạnh cá nhân hay nhìn nhận bạo lực chỉ là vấn đề của một nhóm bạn bè. Các đặc tính của môi trường gia đình và nhà trường cần được xem xét đầy đủ trong các đánh giá và giải pháp giảm thiểu tình trạng bạo lực học đường. Bên cạnh đó, cần đặc biệt chú ý tới các đặc trưng của học sinh bạo lực và bị bạo lực. Tăng cường sự tham gia của học sinh với trường học là một cách thức cần thiết để khuyến khích những nỗ lực học tập và giảm các hành vi bạo lực ở học sinh. Sự gắn bó của nhà trường có thể được đo bằng các chỉ số như sự hài lòng của học sinh khi ở trường, mức độ yêu thích học tập và mối liên hệ với trường học của học sinh. Do đó, các chương trình, chính sách can thiệp cần nâng cao sự gắn bó của học sinh với trường học thông qua việc khuyến khích học sinh tham gia vào các chương trình, chính sách của nhà trường. Ngoài ra, cần có sự hiện diện tích cực của các nhà tư vấn tâm lý và tư vấn xã hội ở các trường học nhằm giúp nhà trường, trong đó chủ yếu là các giáo viên, phụ huynh và các em học sinh hiểu được những vấn đề hay khía cạnh liên quan tới bạo lực học đường. Giáo viên cần được đào tạo để quản lý hành vi bạo lực và giúp trẻ phát triển kỹ năng để giảm thiểu nguy cơ tham gia vào hành vi bạo lực ở trường học. Đó là các cơ sở để xây dựng môi trường học đường lành mạnh, thân thiện và học sinh tích cực.

 



[1] Đề tài nghiên cứu cấp cơ sở năm 2016 do Phan Đức Nam, phòng Nông thôn - Viện Xã hội học làm chủ nhiệm. Quý độc giả có thể tham khảo toàn văn tại Thư viện của Viện Xã hội học. Địa chỉ: Phòng 902, Tầng 9, Số 1 Liễu Giai - Ba Đình - Hà Nội. Điện thoại liên hệ: (04) 62730714.​

Viện Xã hội học

Các tin cũ hơn.............................

    Nội dung đang được cập nhật