Khảo sát về chương trình tái định cư nhằm ứng phó với thiên tai, biến đổi môi trường và khí hậu ở tỉnh Hoà Bình

17/06/2017
Ở Việt Nam, thiên tai và biến đổi khí hậu đã gây ra dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt là lũ lụt, sạt lở đất và bão lốc xảy ra thường xuyên hơn trong những năm gần đây. Với những hộ sống trong các khu vực đang bị hoặc có nguy cơ bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi thiên tai, bên cạnh lựa chọn ở lại và tăng cường khả năng chống chịu, thích ứng, di chuyển chỗ ở đi nơi khác là một giải pháp khá phổ biến để giảm thiểu thiệt hại, duy trì sinh kế và ổn định cuộc sống.

Nhận thức được vấn đề thiên tai và biến đổi khí hậu, Việt Nam đã có những chiến lược, chính sách nhằm định hướng, thúc đẩy và nâng cao hiệu quả các chương trình tái định cư do môi trường. Các chương trình tái định cư được xem là một trong những chiến lược chủ đạo về thích ứng với biến đổi khí hậu của Chính phủ Việt Nam nhằm giảm tác động và mức độ tổn thương của dân cư chịu ảnh hưởng. Một trong những chính sách cụ thể là “Đề án ổn định dân cư, phát triển kinh tế - xã hội vùng chuyển dân sông Đà, tỉnh Hòa Bình giai đoạn 2009–2015” với mục tiêu chính là giải quyết cơ bản công tác bố trí, ổn định dân cư các xóm, bản tại các xã ven hồ có nguy cao về sạt lở đất hay lũ quét đến nơi an toàn. Chính phủ Việt Nam đã có kinh nghiệm thực hiện những chương trình tái định cư vì mục tiêu công ích quốc gia. Tuy nhiên nhìn chung, việc triển khai những chương trình tái định cư do môi trường đã gặp không ít vấn đề bất cập[1]. Trong khi đó, vẫn chưa có nghiên cứu tìm hiểu về quá trình triển khai và hiệu quả các chương trình tái định cư do môi trường ở miền núi phía bắc cũng như về đề án tái định cư ở Hòa Bình nêu trên.

Từ đầu năm 2016, trong khuôn khổ hợp tác với Tổ chức di cư Quốc tế, Viện Xã hội học đã triển khai dự án nghiên cứu với mục tiêu chính là tìm hiểu và đánh giá việc triển khai đề án tái định cư do thiên tai ở tỉnh Hòa Bình, nhất là quá trình quyết định tham gia và chuyển đến nơi ở mới của các hộ gia đình. Cụ thể, dự án đã tiến hành phỏng vấn định lượng hơn 400 hộ gia đình cùng hơn 30 cuộc phỏng vấn định tính tại khu vực di rời và khu vực tái định cư tại 5 xã ở Hòa Bình.


Kết quả phân tích ban đầu cho thấy, đa số các hộ gia đình đã nhận thức được nguy cơ và đồng ý di chuyển theo đề án. Người dân cũng được thông báo khá đầy đủ việc tái định cư, nhưng mức độ tham gia vào quá trình lập kế hoạch với các cơ quan chức năng còn hạn chế. Do nhận thức và một số nguyên nhân khác, vẫn có một số hộ chưa quyết định hoặc quyết định không di chuyển. Nhìn chung, quá trình tái định cư được thực hiện khá suôn sẻ, các chính sách hộ trợ đã được thực hiện theo quy định. Phần lớn các hộ đã tái định cư đã an toàn hơn trước, có điều kiện cơ ở hạ tầng tốt hơn, hòa nhập xã hội và muốn ổn định cuộc sống tại nơi ở mới. Tuy nhiên do quỹ đất có hạn, diện tích đất ở và đất canh tác trung bình của các hộ tái định cư tại nơi ở mới thấp hơn so với tại nơi ở cũ. Một hộ được cấp đất chất lượng thấp nên rất khó canh tác. Bên cạnh đó, nguồn nước khan hiếm tại nơi ở mới cũng dẫn đến tình trạng hay bị khô hạn hơn trước. Đó là những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng một số hộ tái định cư gặp khó khăn trong việc đảm bảo sinh kế tại nơi ở mới. Điều này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tính ổn định của chương trình tái định cư. Kết quả nghiên cứu cung cấp thêm bằng chứng để rút kinh nghiệm, hoàn thiện chính sách, góp phần triển khai mô hình tái định cư phòng tránh thiên tai có hiệu quả và bền vững hơn, không chỉ ở Hòa Bình mà có thể nhân rộng toàn quốc. Báo cáo sơ bộ của dự án nghiên cứu đã được hoàn thành và sẽ sớm công bố sau khi hoàn thiện theo góp ý của các chuyên gia.

 



o[1] Ví dụ: Hương Giang (2011). Bất cập trong thực hiện các dự án tái định cư phòng tránh thiên tai ở Quảng Bình. Báo Nhân Dân. Hà Nội. http://www.nhandan.com.vn/xahoi/item/17148402-.html​

Viện Xã hội học

    Nội dung đang được cập nhật