Các vấn đề Xã hội học Văn hóa, Tôn giáo

06/11/2017

    Trong thời kỳ Đổi mới, bên cạnh những thành tựu trong lĩnh vực kinh tế, đời sống văn hóa tinh thần của đất nước cũng có nhiều thay đổi. Trong nhiều năm qua, các nghiên cứu về văn hóa dưới góc độ xã hội học đã tập trung vào những hướng cơ bản sau:

 

    Nghiên cứu về giá trị và sự phục hưng các giá trị tinh thần truyền thống: nhằm xác định rõ những xu hướng và cơ chế hình thành các phong trào xã hội trong thời kỳ Đổi mới. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đề cao các quan hệ gia đình, cộng đồng, đề cao hiệu quả kinh tế, học thức, tôn trọng người cao tuổi,... là những biểu hiện tích cực trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường; bên cạnh đó, những thay đổi giá trị xã hội về cơ bản vẫn gắn với các giá trị cổ truyền ăn sâu vào nếp nghĩ của người dân. Một mặt, quá trình này đã khơi dậy dòng chảy của văn hóa dân tộc trong đời sống của các thế hệ hôm nay, góp phần xây dựng mô hình phát triển bền vững của Việt Nam, song mặt khác, những giá trị văn hóa truyền thống khi được phục hưng cũng tạo nên những xung lực và trở ngại đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

 

    Nghiên cứu sử dụng thời gian và sự hưởng thụ văn hóa của các nhóm dân cư: Các nghiên cứu cho thấy trong thời kỳ Đổi mới, việc hưởng thụ văn hóa của người dân, trong đó đặc biệt là nhóm phụ nữ và nhóm người cao tuổi đã được cải thiện đáng kể: khoảng thời giờ rỗi tăng lên, các trang thiết bị viễn thông như điện thoại di động, interrnet ngày càng dễ tiếp cận nên các hình thức hưởng thụ văn hóa, trong đó bao gồm cả các hình thức truyền thống ngày càng phong phú. Xu hướng đi du lịch, lễ hội kết hợp với nghỉ ngơi giải trí trở nên nổi bật về sử dụng thời gian, nhất là trong đối tượng cán bộ công chức và các nhóm hộ có thu nhập.

 

    Nghiên cứu về sự tham gia của người dân vào quá trình sáng tạo, lưu truyền và phân phối các sản phẩm văn hóa: Nếu sự vận hành của văn hóa diễn ra một chiều từ phía Nhà nước đến người dân trong thời kỳ bao cấp đã tạo ra tâm lý trông chờ, ỷ lại, thì phương thức cùng tham gia trong những năm Đổi mới không những động viên được sức người, sức của, mà quan trọng hơn còn phát huy được những tố chất thông minh và sáng tạo, những tri thức và kinh nghiệm của mọi địa phương và mọi người trong cuộc. Việc tham gia ngày càng đông đảo của các tầng lớp, các nhóm cư dân khác nhau vào các công đoạn sáng tạo, lưu truyền và bảo tồn văn hóa, đặc biệt là các di sản truyền thống.

 

    Nhiều thói quen người dân vẫn cho rằng đó là một nét văn hoá nhưng hàm chứa nhiều yếu tố không còn phù hợp với xã hội hiện đại cần thay đổi cũng được Viện quan tâm nghiên cứu như vấn đề rượu bia và việc lạm dụng rượu bia. Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới, khoảng 1/3 dân số thế giới (2 tỷ người) có sử dụng rượu, trong đó 77 triệu người lạm dụng rượu. Sử dụng rượu được nhìn như một hành vi giao tiếp phổ biến, dù rằng nhiều người ý thức được tác hại của rượu đối với sức khoẻ cá nhân. Rượu đóng góp đến hơn 200 bệnh và tình trạng sức khỏe do thương tích, đáng chú ý nhất là xơ gan, ung thư, và chấn thương. Trong năm 2012, 5,1% của gánh nặng bệnh tật và thương tích trên toàn thế giới (139 triệu năm trong cuộc đời khuyết tật đã được điều chỉnh) là do uống rượu. Trên toàn cầu, lạm dụng rượu là yếu tố nguy cơ thứ năm hàng đầu cho chết sớm và tàn tật; giữa những người trong độ tuổi từ 15 và 49, đây là nguyên nhân đầu tiên. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng tình trạng lạm dụng rượu bia hiện nay ở nhiều địa phương là khá nghiêm trọng. Người dân ở mọi lứa tuổi, nghề nghiệp và mức sống có tỷ lệ sử dụng rượu bia cao. Một bộ phận dân cư đã ở tình trạng nghiện rượu không làm chủ được hành vi của mình, suy sụp về sức khoẻ và gây ảnh hưởng đến cộng đồng, xã hội. Sử dụng rượu bia được cho là có lý do sâu xa từ nguồn gốc văn hoá rượu truyền thống. Ngoài ra, ngày nay lý do uống rượu còn là để bang giao bạn bè, bàn chuyện làm ăn v.v.

 

    Tới đây, trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu cấp quốc gia, Viện đi sâu nghiên cứu chủ đề văn hóa tiêu dùng của người Việt trong bối cảnh công nghiệp hóa và hội nhập quốc tế. Đề tài mong muốn thông qua việc nhận diện văn hóa tiêu dùng, thực trạng và biến đổi trong văn hóa tiêu dùng của người Việt hiện nay đề xuất kiến nghị, giải pháp định hướng văn hóa tiêu dùng nhằm thúc đẩy niềm tin, kích cầu sử dụng hàng Việt Nam, hướng tới kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển xã hội, đảm bảo sản xuất và tiêu dùng bền vững.

 

    Một lĩnh vực quan trọng của văn hóa là tôn giáo. Không thể phủ nhận từ sau Đổi mới, tôn giáo ở Việt Nam được coi là hồi sinh trở lại sau một giấc ngủ dài. Trong 30 năm Đổi mới, tôn giáo không chỉ phát triển về tổ chức, số lượng tín đồ mà ngày càng có ảnh hưởng đến đời sống xã hội. Để có thể nhận diện đầy đủ hơn các chiều cạnh của đời sống xã hội, Viện đã có nghiên cứu về tôn giáo và vai trò của tôn giáo như triển khai đề tài nghiên cứu về vai trò của niềm tin tôn giáo đối với niềm tin xã hội; nhận diện hành vi tôn giáo của thanh niên Hà Nội… Những nghiên cứu này đã cho thấy bức tranh về đời sống tinh thần của người dân hiện nay. 

 

Viện Xã hội học

Các tin cũ hơn.............................

    Nội dung đang được cập nhật