Những vấn đề Xã hội học Nông thôn

06/11/2017

    Ngay từ ngày đầu thành lập, Viện Xã hội học đã xem nghiên cứu nông thôn là một trong những hướng nghiên cứu then chốt. Hệ vấn đề chung của lĩnh vực nghiên cứu này là sự biến đổi và phát triển xã hội nông thôn theo định hướng thị trường hóa, công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn theo hướng phát triển bền vững. Có thể thấy thành quả nghiên cứu trên một số chủ đề quan trọng như sau:

 

    Chuyển đổi cơ cấu lao động, nghề nghiệp xã hội nông thôn, mà chủ yếu ở vùng nông thôn đồng bằng sông Hồng: Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra 3 xu hướng chuyển dịch cơ cấu lao động - nghề nghiệp ở vùng nông thôn đồng bằng sông Hồng: 1) Xu hướng đa dạng hóa (hỗn hợp) việc làm - nghề nghiệp, tức là người dân tìm kiếm mọi việc làm có thể được để tạo ra các nguồn thu nhập cho gia đình; 2) Xu hướng kết hợp giữa các loại việc làm với nhau, tạo thành nhóm nghề liên hoàn hỗ trợ và phát huy hiệu quả lẫn nhau; 3) Xu hướng chuyên môn hóa việc làm - nghề nghiệp, tức là đi sâu vào một nghề độc lập, yêu cầu có trình độ tay nghề cao hơn, hiệu quả kinh tế mang lại cũng lớn hơn. Nền tảng căn bản của ba xu hướng trên vẫn là tư tưởng trọng nông nghiệp, lấy nông nghiệp làm gốc của cư dân nông thôn còn được bảo lưu khá nặng nề.

 

    Xu hướng chuyển đổi cơ cấu lao động - nghề nghiệp xã hội nông thôn trên đây đã có tác động lớn đến quá trình và các nhân tố của phân tầng xã hội theo mức sống ở nông thôn. Sự chuyển biến từ hộ thuần nông, thu nhập từ nông nghiệp là chính sang hộ thu nhập từ hoạt động phi nông ngày càng tăng là nguyên nhân chính làm tăng thu nhập. Trong phạm vi rộng hơn và lâu dài hơn, yếu tố tác động mạnh nhất này có lẽ sẽ được "dịch chuyển" sang yếu tố học vấn và năng lực biết tính toán làm ăn (yếu tố dân trí). Lúc đó, nhân tố ngành nghề sẽ nhường chỗ cho học vấn và dân trí. Hay nói chính xác hơn, nó phụ thuộc trực tiếp vào học vấn và dân trí. Đó rất có thể là xu hướng vận động gắn liền với quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước.

 

    Phân hóa giàu - nghèo, phân tầng mức sống ở nông thôn: Cùng với quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường, sự phân hóa giàu - nghèo cũng đang diễn ra ở cả khu vực nông thôn. Nhóm hộ nghèo vẫn còn khá cao và tập trung chủ yếu ở khu vực nông thôn, đặc biệt khu vực miền núi. Thực trạng phân hóa giàu - nghèo ở Việt Nam hiện nay là phân hóa vùng/khu vực. Theo chiều không gian từ Nam ra Bắc, từ đồng bằng lên miền núi thì sự phân hóa ở các tỉnh phía Nam rõ hơn ngoài Bắc, đồng bằng rõ hơn miền núi. Nếu lấy đô thị làm tâm và theo chiều từ đô thị về nông thôn, về tiếp vùng sâu vùng xa, thì tốc độ phân hóa ở đô thị diễn ra mạnh nhất, càng lan tỏa ra các vùng nông thôn xung quanh càng yếu dần, và hầu như còn phẳng lặng ở vùng miền núi. Tuy nhiên, theo mức độ phân hóa, quá trình này diễn ra theo xu hướng ngược lại, mức chênh lệch giàu nghèo (nghèo tương đối) được thấy rõ nhất tại nông thôn miền núi, nơi các chương trình giảm nghèo quốc gia được triển khai trong nhiều năm qua. Bản chất của phân hoá giàu nghèo nông thôn qua nghiên cứu là do hệ thống phân tầng xã hội. Nghiên cứu về đất đai nông thôn cho thấy, quá trình tích tụ, tập trung đất đai vào nhóm hộ giàu đang diễn ra chậm chạp ở nông thôn (trong đó miền Nam nhanh hơn miền Bắc) và những hộ không có đất nông nghiệp tăng lên. Từ mấy năm đầu Đổi mới (Khoán 10 - năm 1988), sự phân chia đất đai là tương đối công bằng trong các hộ gia đình ở nông thôn. Sau đó, theo sự diễn biến của thị trường giao dịch đất đai qua 20 năm (1992 - 2012) đã xuất hiện nhóm hộ giàu có nhiều diện tích đất sản xuất nông nghiệp (SXNN) hơn các nhóm hộ còn lại. Trong đó, nhóm hộ nghèo có diện tích đất SXNN là ít nhất. Như vậy, đất SXNN từ các nhóm hộ khác nhau đã tích tụ và tập trung vào những hộ giàu. Nói cách khác, có một dòng dịch chuyển đất SXNN được tích tụ vào những hộ giàu ở nông thôn Việt Nam.

 

    Phát triển xã hội của các cộng đồng làng - xã, vùng, miền nông thôn: Kết quả của hướng nghiên cứu này được thể hiện qua nhận định tổng quát về bản chất và xu thế phát triển xã hội nông thôn Việt Nam: Bản chất của sự phát triển nông thôn ngày nay là sự chuyển đổi từ xã hội hỗn hợp truyền thống trọng nông nghiệp, nông thôn sang xã hội hỗn hợp hiện đại trọng công nghiệp, đô thị nhằm nâng cao năng lực con người và chất lượng sống. Thị trường hóa, đô thị hóa, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế là tất yếu logic khách quan. Vấn đề là cần nghiên cứu các điều kiện để thúc đẩy các quá trình này theo hướng phát triển bền vững và hội nhập quốc tế. Mạng lưới xã hội nông thôn cũng là chủ đề cần lưu tâm trong bối cảnh hội nhập. Hiện tồn tại đa dạng các loại hình mạng lưới xã hội theo tính chất chính thức, phi chính thức; theo cấp độ trong cộng đồng và ngoài cộng đồng trong các nhóm hộ gia đình nông thôn. Các liên kết mạng lưới xã hội đang góp phần tích cực vào phát triển kinh tế và chuyển dịch cơ cấu ngành nghề góp phần vào tạo việc làm, giảm thất nghiệp, tệ nạn xã hội, nâng cao thu nhập, cải thiện chất lượng cuộc sống gia đình và tăng tính gắn kết cộng đồng nông thôn. 

 

Viện Xã hội học

Các tin cũ hơn.............................

    Nội dung đang được cập nhật